नागपूर: नागपूर शहरात पोळ्याच्या पाडव्याला ऐतिहासिक आणि भव्य मारबत उत्सव 2025 साजरा होत आहे. हा उत्सव 144 वर्षांचा असून नागपूरकरांनी याची पारंपरिक आणि सांस्कृतिक जोपासना केली आहे. मारबत उत्सवामध्ये काळी आणि पिवळी मारबत यांची भव्य मिरवणूक काढली जाते. यामध्ये बडगे, झेंडू, फुलं आणि विविध सजावटींचा समावेश असतो, ज्यामुळे उत्सव अधिक रंगीबेरंगी आणि भव्य दिसतो.
पिवळी मारबत लोकांच्या रक्षणासाठी वापरली जाते आणि ती देवीचे रूप मानली जाते. याच मिरवणुकीला 1885 साली नागपूरच्या तेली समाजाने सुरूवात केली. पिवळी मारबत उत्सव साजरा करताना तान्ह्या पोळ्याच्या दिवशी लहान मुलं 'ईडा पिडा, रोगराई घेऊन जा गे मारबत' अशा घोषणा देत फिरतात. यामुळे संपूर्ण शहर उत्सवमूर्त होऊन जाते. या मिरवणुकीनंतर पिवळी मारबत दहन केली जाते, ज्याचा अर्थ आहे जुने रूढी आणि अंधश्रद्धा जाळून नव्या विचारांचा स्वागत करणे.
काळी मारबतची परंपरा 144 वर्षांपूर्वी भोसले राजघराण्यातील बाकाबाईंनी इंग्रजांविरोधात सुरू केली होती. काळी मारबत दुर्जनांचे प्रतीक मानली जाते. यामध्ये महाभारताच्या काळातील संदर्भ दिला जातो. काळी मारबत काढून इंग्रजांविरोधातील विरोध दाखवला जात असे. आजही ही परंपरा जिवंत आहे आणि नागपूरकरांनी तिची जोपासना केली आहे. मारबत उत्सवाचा इतिहास खूप प्राचीन आहे. हा उत्सव फक्त नागपूरमध्येच साजरा केला जातो. यामध्ये लोकमान्य टिळकांनी पुण्यात गणेशोत्सव सुरू केलेल्या पार्श्वभूमीवर नागपुरातही सामाजिक आणि सांस्कृतिक बांधणीसाठी उत्सव सुरू केला गेला. त्या काळात अनिष्ट रूढी आणि अंधश्रद्धा प्रथांचे उच्चाटन करणे महत्त्वाचे होते. त्याच उद्देशाने आजही मारबत उत्सव साजरा केला जातो.
मारबत उत्सव साजरा करताना काळी आणि पिवळी मारबत यांचे विशेष महत्त्व आहे. पिवळी मारबत लोकांच्या रक्षणासाठी वापरली जाते, तर काळी मारबत दुर्जनांचे प्रतीक आहे. शहरातील विविध भागातून लोक या मिरवणुकीत सामील होतात. विशेषतः नागपूरच्या जगनाथ बुधवारी भागात राहणाऱ्या लोकांनी पिवळी मारबत उत्सव सुरू केला आणि आजही ती परंपरा चालू आहे. मारबत उत्सवामध्ये ईडा पिडा घेऊन लहान मुले ओरडत फिरतात आणि सर्व शहरात उत्साही वातावरण तयार होते. पोळ्याच्या दिवशी या परंपरेचा अनुभव घेणारे नागपूरकर उत्सवाच्या रंगात हरवून जातात. यामध्ये बडग्यांसह काळी आणि पिवळी मारबत यांची सजावट आणि भव्य मिरवणूक आकर्षण ठरते.
ही परंपरा सांस्कृतिक तसेच धार्मिक दृष्टीने महत्त्वाची आहे. 144 वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या या उत्सवामुळे नागपूरकरांच्या एकात्मतेचा संदेशही समाजात पोहोचतो. अनिष्ट रूढी, अंधश्रद्धा आणि जुनी प्रथा या उत्सवाद्वारे दूर केली जातात, तसेच चांगल्या परंपरा आणि नव्या विचारांचा स्वीकार केला जातो. मारबत उत्सव हा फक्त मिरवणूक किंवा भव्य रांगोळी नसून तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदेश देणारा कार्यक्रम आहे. काळी आणि पिवळी मारबत यांमुळे या उत्सवाला ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. आजही नागपूरकर या परंपरेची जोपासना करत आहेत आणि उत्सवाच्या वेळी सर्व लोक उत्साहाने सहभागी होतात.
यावर्षी 2025 मध्ये मारबत उत्सवाची मिरवणूक पारंपरिक पद्धतीनुसार साजरी केली गेली. शहरातील नागरिकांनी उत्सवाला भेट देऊन परंपरेचे महत्त्व अनुभवले. पिवळी मारबत उत्सवाच्या 140व्या वर्षानिमित्त विशेष कार्यक्रम देखील आयोजित करण्यात आले. मारबत उत्सव हा केवळ नागपूरकरांसाठीच नव्हे तर विदर्भातील सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान आहे. काळी आणि पिवळी मारबत यांचे ऐतिहासिक संदर्भ, ईडा पिडा घेऊन जाणे, रोगराई दूर करण्याचे संदेश, आणि सामाजिक बांधणी या सर्व गोष्टींमुळे हा उत्सव जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध आहे.